محمد آزرم

ظاهرا رابطه آدم‌ها با كتاب هنوز رابطه‌اي عاطفي است. از ديدنش لذت مي‌بريم؛ به همين دليل پشت ويترين كتابفروشي‌ها مي‌ايستيم و با نگاه‌هاي معني‌دار، روي جلد كتاب‌ها مكث مي‌كنيم. بعد از نگاه‌هاي خريدارانه اگر كتابي چشم‌مان را گرفت، برمي‌داريمش، با ورق زدن لمس‌اش مي‌كنيم، نوازش‌اش مي‌كنيم، نگاهي به داخل صفحاتش مي‌اندازيم، جمله‌هايي از آن را زمزمه‌وار مي‌خوانيم انگار داريم با كسي كه دوستش داريم مساله‌اي كاملا خصوصي را مطرح مي‌كنيم. درباره نگاه انساني  به كتاب، قبلا هم چيزهايي خوانده‌ايم؛ از توي خود كتاب‌ها خوانده‌ايم و حتما باز هم خواهيم خواند. ما شاعران و قصه‌نويسان و فيلسوف‌ها را نمي‌خوانيم، كتاب‌ها را مي‌خوانيم. آنقدر كه به جاي صورت نويسنده، گاهی طرح جلد كتاب را به ياد مي‌آوريم. ولي حالا پشت ميز كارم روبه‌روي صفحه رايانه نشسته‌ام و نامه‌هاي رسيده به پست الكترونيكي‌‌ام را مي‌خوانم. با كاغذ بي‌ارتباطم. يكي از نامه‌ها دعوت به جلسه نقد كتاب شعر است و همراه با نامه، نشاني اينترنتي دريافت نسخه PDF كتاب هم ديده مي‌شود. كتابي كه به دليل مسايل پيراموني از جمله مميزي كتاب، اجازه انتشار پيدا نكرده، به سادگي در اختيار همه مخاطبان چه احتمالي و چه انتخابي، قرار مي‌گيرد.

امروزه با اين همه ابزار و برنامه كه در اختيار همه هست، نوشتن شعر و انتشار آن در وب كار دشواري نيست. يكي از فرمت‌ها كه بهترين گواه اين گفته است، «Portable Document Format  »يا همان PDF است كه از رايج‌ترين فرمت‌هاي انتشار اسناد در وب به حساب می‌آید. وجود « Acrobat Reader» در ميليون‌ها رایانه، اين برنامه را به استانداردي براي نمايش اسناد، به ويژه اسنادي كه بايد شكل كاغذي خود را حفظ كنند، تبديل كرده است. فرمتPDF   بدون شك برای شاعرانی که به سطح دو بعدی کاغذ دلبسته‌اند، سرآمد تمام فرمت‌هاي اسناد آنلاين است، ولي اهميت قالب‌هاي ديگري مثل eBook را هم نبايد از یاد برد. يكي از ویژگی‌های مجموعه برنامه‌هایPDF  امكان رمزگذاری فايل است. با استفاده از شيوه رمزگذاري« Triple DES » شاعران می‌توانند مانع چاپ، كپي متن نوشتاری و تصويری و هر نوع تغييری در فايل PDF شعر خود شوند. با اين شيوه حتي می‌توانند با قرار دادن رمز عبور روي فایل PDF  شعر، باز كردن آن را برای مخاطبان انتخابی خود محدود كنند.

اما چرا شاعران نباید eBook  را به عنوان قالبی برای انتشار در وب و دنیای دیجیتال فراموش کنند؟

كتاب‌هاي الكترونيكي يا eBooks فقط و فقط نسخه‌هاي الكترونيكي متن های نوشتاری نيستند. فراتر از این امر می‌توانند صدا، تصویر، نور، رنگ، بعد، حرکت و سایر ویژگی‌ سیستم‌های مالتی‌مدیا را هم داشته باشند. امری که آن‌ها را از یک نسخه چاپی با تفکر صرفا خطی متمایز می‌کند. علاوه بر این مي‌توانند به صورت فايل‌هاي قابل اجرا در رايانه مثل فرمت‌های Word ، HTML، PDF و EXE  شکل بگیرند.

کتاب‌های الکترونیکی به آسانی قابل اجرا هستند، به سادگي می‌توان امکان جست‌وجو در متن را برای آن‌ها در نظر گرفت، گرافیک آن‌ها را می‌توان به طور دلخواه طراحی کرد، دارای امكان انتشار و فروش بسیار ساده‌تر و سريع‌تری نسبت به کتاب‌های چاپی هستند و با مخاطبی گزینش شده‌تر سروکار دارند. مخاطبی که دارای حداقلی از دانش مورد نیاز جهان دیجیتال است و تعامل بیشتر و تعصب کمتری نسبت به آدم‌های عصر گوتنبرگ و سنت کتاب‌های شعر دارد. آن هم در عصری که سنت برای حفظ خود و ارتباط با آینده، حتی در شکل کتاب، باید به فرمت های دیجیتال تبدیل شود. معضلات امروز چاپ و نشر یک کتاب شعر را در نظر داشته باشید و بعد به مزایا و امکانات کتاب‌های الکترونیکی توجه کنید: تمامی وجوه متنی و پیرامتنی کتاب شعر را مي‌توان با سرعت و دقت در اختیار مخاطبان قرار داد. با گسترش ریزپردازنده‌ها، تکنولوژی فیبر نوری، اينترنت (با وجود موانع بسیاری که در کشورهای توسعه‌ نیافته بر سر راه آن قرار می‌دهند ) و ارتباطات ديجيتال، هر کتاب الکترونیکی شعر مي‌تواند بسیار آسان و فوری تمام موانع چاپ و پخش کتاب‌‌های چاپی را پشت سر بگذارد و خود را به مقصدهای متعدد مورد نظر برساند. كتاب‌هاي الكترونيکی شعر را مي‌توان جایی در فضای وب ذخیره و امکان دریافت خروجی از آن را فراهم کرد يا به صورت ضمیمه همراه با الکترونامه‌ها آن را‌ ارسال کرد.

یک کتاب شعر الکترونیکی برای نسلی که وبگردی و وبلاگ‌نویسی و انواع گفت‌وگوهای صوتی، نوشتاری و تصویری را در «چت‌روم» ها مثل یک عادت روزمره پیگیری می‌کند، امری غریبه نیست. تعامل و مشارکت بسیار بالای این کتاب‌ها مخاطبان احتمالی این نسل را به خواندن و نگهداری انواع شعر تشویق می‌‌کند.  مخاطب احتمالی در مواجهه با شعرهای يك كتاب الکترونیکی از امكانات ( Hyperlink ) که میان‌برهایی برای حرکت از متن شعر به متنی دیگر و بازگشت به آن یا گسترش حدود متن است، برای بیشتر لذت بردن از بازی خواندن سود می‌برند.

 كتاب‌هاي شعر الكترونيكي صرفا برای شاعران شعر نوشتاری طراحی نمی‌شوند. شاعران شعر صوتی هم  مي‌توانند روی فایل‌های صوتی شعرهای خود را تعبیه کرده و به گروهی از مخاطبان شعر که نسل «CD» و«MP3» هستند، امکان گوش کردن به کتاب شعر را بدهند. در کتاب‌های شعر مالتی مدیا،  نرم‌افزارهايي که قادر به خواندن متون نوشتاری هستند، با توجه به شرایط کاربر می‌توانند به صورت صوتی تغییر کاربری دهند. بنابراین افراد نابینا و کسانی كه به هر دلیلی در خواندن نوشتارها با مشکلی مواجه هستند، به راحتی می‌توانند از چنین امکانی استفاده کنند. اگرچه در كتاب‌های الکترونیکی شعر حتما امكان بزرگنمایی متن نوشتاری هم پیش‌بینی شده است.

از دیگر ویژگی‌های یک كتاب‌ شعر الكترونيكي به خصوص اگر درفرمت EXE  طراحی شده باشد، هماهنگی با انواع سيستم‌های عامل و نرم‌افزارهاي خواندن متن است؛ پس مخاطب کاربر به سادگی ورق زدن روزنامه یا کتاب چاپی می‌تواند متن شعر را بخواند و از سایر امكانات پیرامتنی آن مثل مبادله نامه الکترونیکی از درون كتاب براي شاعر، سود ببرد. درواقع کتاب‌های شعر الکترونیکی چون از حد نمایش صرف یک نسخه چاپی بسیار فراتر هستند، با ایجاد لینک‌ها و امکانات تعاملی برای کاربران از خستگی آن‌ها و یکنواختی خود جلوگیری می‌کنند.

شاعر در فضای وب می تواند نسخه‌اي واحد از كتاب الکترونیکی خود را به طور هم‌زمان در دسترس تعداد بي‌شماري از مخاطبان احتمالی قرار دهد و با این کار از هزينه‌هاي بالای چاپ، صحافي، و پخش كتاب چاپی خود را بی‌نیاز کند. در شکل سنتی براي هر مخاطب باید يك نسخه كتاب از چاپخانه خارج شود كه این امر به افزايش هزينه‌هاي انتشار منجر مي‌شود. به خصوص برای کتاب‌هایی که مخاطب خاص دارند و با تیراژ پایین منتشر می‌شوند و به طور مناسبی هم پخش نمی‌شوند؛ مثل شعرهای غیرمتعارف که ناشران چاپ آن‌ها غیراقتصادی و توجیه‌ناپذیر می‌دانند؛ اما فضای وب به شاعران امكان داده تا با صرف كم‌ترين هزينه ممكن، حتی بدون نیاز به ناشر، اقدام به انتشار آثار خود کنند. فضای وب، اين این امر را ممکن کرده تا در یک كتاب‌ شعر الكترونيكي، علاوه بر متن، صوت، تصوير و ويدئو هم به عنوان امکانات پیرامتنی تعبیه شود. در سنت چاپ کتاب فقط امکان افزودن عكس رنگي يا سياه و سفيد وجود دارد. اما نکته حائز اهمیت این است که همه این امکانات پیرامتنی در یک کتاب شعر الکترونیکی به صورت بخش جدایی‌ناپذیر شعر درآیند و بیرون از امر هنری باقی نمانند؛ به نحوی که مخاطب احتمالی برای خوانش شعر خود را بی‌نیاز از کاربرد آن‌ها نداند. این امر را می‌توان در بعضی از شعرهای مالتی‌مدیا در فضای وب مشاهده کرد. اگر در یک دايره‌المعارف یا  فرهنگ نامه الکترونیکی تلفظ درست كلمات با موسيقي، كلام، انيميشن و ويدئو همراه می‌شود تا مفاهيم نوشتاري را تشریح کند، در یک كتاب شعر الكترونيكي هدف، خلق بازی‌های تازه و لذت بردن از بازی تعاملی بین متن متکثر شعر و همه مخاطبان احتمالی است. فضای وب علاوه بر امكان ارایه یک کتاب شعر چند‌رسانه‌اي  محدوديت اشغال فضاي زيادی از حافظه ديسك‌هاي فشرده را هم ندارد.

در متن ديجيتالي يك كتاب شعر، مي‌توان امكان جست‌وجو‌های مختلف براي يك يا چند کلمه کلیدی را در نوشتار كتاب، يا در فصل‌ها و صفحه‌‌ها تعبیه كرد. بنابراین با دانستن یک یا چند کلمه از یک شعر می‌توان آن شعر را جست‌و‌جو کرد یا از این راه بین شعرهایی با کلمات کلیدی مشترک حرکت کرد و خوانشی مبتنی بر تکرار مفاهیم از کتاب ارایه داد. کتاب‌های شعر مالتی‌مدیا از این راه مي‌توانند يك برنامه جست‌وجو را به عنوان ابزار جايگزين نمايه كتاب، استفاده كنند. هرچند که نمایه‌ها و فهرست‌های برخی از این کتاب‌ها بخش جدایی‌ناپذیر شعر است و خود به صفحات جدیدی متصل می‌شود.

در فضای وب شاعران می‌توانند بسیار سریع و حتی به صورت آنلاین یا در حین کار، کتاب خود را ویرایش کنند. این فرایند در فضای الكترونيكي، کار بسيار كم هزينه‌ای است، چرا که در بيشتر موارد تمام شعرهای كتاب ویرایش نمي‌شوند. در حالی كه در سنت چاپ کتاب، حتي براي اصلاح يك صفحه، همه كتاب را باید دوباره چاپ کرد که این امر موجب هزينه زيادي می‌شود. شاعرانی که هنوز به خاطر شرایط فرهنگی مسلط، مایل به ارایه نسخه‌های چاپی کتاب شعر به بازار هستند، می‌توانند نسخه پیش از چاپ کتاب خود یا نسخه ویرایش شده‌ای از آن را در فضای وب قرار دهند. هرچند نکته مهم این است که تفکر خطی کتاب‌های چاپی در کتاب‌های الکترونیکی، جای خود را به تفکری غیرخطی، نامتمرکز و چندسویه دهد. به بیان دیگر، از آن‌جايي كه فرايند چاپ، آماده‌سازي و پخش كتاب‌ چاپي با صرف وقت و هزینه بسيار همراه است، با قرار دادن نسخه‌اي دیجیتال از كتاب در فضای وب مي‌توان ويرايش جديد را فورا در دسترس مخاطبان احتمالی قرار داد.

انتشار تنها يك نسخه از یک كتاب‌ الكترونيكي در فضای وب و دسترسي هم‌زمان همه مخاطبان به آن، باعث مي‌شود تا برخلاف كتاب‌هاي چاپي نياز به انتشار تیراژ‌های  بالا نباشد. هرچند تهيه و قراردادن يك كتاب الكترونيكي در فضای وب داراي هزينه‌هايی مثل ثبت دامنه، خريد فضا در وب، طراحي گرافيكي، حفاظت از سايت، نوشتن برنامه جست‌وجو و پايگاه اطلاعاتي، ورود اطلاعات، خريد تجهيزات كامپيوتري و شبكه، و موارد ديگر است، ولي بسياری از این امكانات و تجهيزات اولا در بازار‌های رقابتی با هزینه پایین و کیفیت بالا وجود دارد، دوم این که در صورت حضور شرکت‌های نشر الکترونیکی در این عرصه، مي‌تواند در نشر كتاب‌هاي الكترونيكي ديگر هم مورد استفاده قرار گیرد و فقط برای يك بار هزينه شود.

نشر كتاب الكترونيكي بسياري از موانع چاپ سنتی كتاب را از بین مي‌برد. ديگر نيازي نیست نسخه‌ای از کتاب را به چاپخانه بفرستیم، بعد كيفيت چاپ و صحافی را بررسی کنیم و از پخش‌ کننده‌ها بخواهیم آن را به کتاب‌فروشی‌ها ارسال کنند. يكي از مشكلات كتاب در سنت چاپی به خصوص برای کتاب‌هایی که به سرعت فروش نمی‌روند، انباركردن كتا‌ب‌ها قبل از پخش و نگهداري نسخه‌هاي اضافي در انبار است. كتاب الكترونيكي نیازی به فضاي فيزيكي ندارد. چرا که تمام اطلاعات آن به صورت ديجيتال ذخيره مي‌شود.پس دیگر نباید نگران آسیب‌پذیری کتاب‌ها باشیم، ‌چون كيفيت اطلاعات ديجيتال همواره يكسان مي‌ماند. برای پخش کتاب هم نیازی به هزینه‌های حمل‌ونقل نیست و ارسال کتاب کاملا الکترونیکی است. ولی با تبلیغات و اطلاع‌رسانی مناسب باید مخاطبان را از انتشار الکترونیکی کتاب آگاه کرد. روزنامه‌ها و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی، وب‌سایت‌های پربیننده، پست الكترونيكي و پیام‌های کوتاه موبایل برای چنین کاری بسیار مناسب هستند. دید زدن کتاب‌ها پشت ویترین کتاب‌فروشی‌ها و نگاه خریدارانه به آن‌ها، البته دیگر امکان‌پذیر نیست. چه حیف! در عوض با مشكل برگشت كتاب روبه‌رو نخواهیم شد. مخاطبان کتاب مي‌توانند پس از آگاهی از انتشار كتاب الکترونیکی، از همه جا به سفارش و خريد آن اقدام كنند. هر فردی در هر جا و هر زمانی مي‌تواند به سايت ناشر مراجعه كند و پس از انتخاب کتاب را سفارش دهد. همين امر باعث جذب مخاطبان بيشتري می‌شود و مرزها .و محدودیت‌های مكاني را از بین می‌برد.

كتاب‌هاي الكترونيكي فاصله نوشته شدن تا خوانده شدن را كوتاه كرده‌اند. اما كار مهم‌تري را هم انجام مي‌دهند. مفهوم كتاب را، آنچه را كه تا به حال از اين مفهوم شناخته‌ايم، معلق مي‌كنند و به تاخير مي‌اندازند. هر نوشته‌اي مي تواند كتاب باشد. كافي است جايي در فضاي مجازي شبكه ثبت شده باشد. با اين حساب نام‌هايي كه تا به حال نوشته‌هاي روي كاغذ را از هم متمايز مي‌كردند، در فضاي مجازي دچار هم‌آميزي مي‌شوند. يك كتاب چرا بايد ظاهر يك كتاب را داشته باشد؟ يك روزنامه نمي تواند كتاب هم باشد؟ آن تلقي كه اين نام‌ها را از هم جدا مي كند، حقيقتا براي همه، همواره وجود دارد؟ اين كاركردها هستند كه ظاهر و قالب ارائه نوشتارها را در عصر پس از «گوتنبرگ» پديد آورده‌اند. جنس كاغذ و قطع آن در روزنامه‌ها متناسب با كار آن‌ها و سرعت تغييرشان بوده، حتي زمان باعث ناميده شدن‌ نوشتارهايي مثل روزنامه، هفته نامه، ماهنامه و نام‌هايي از اين قبيل شده است. اما امروز جنس همه نوشتارها در فضاي الكترونيكي شبكه يكسان است. ممكن است مطالب در يك نشاني الكترونيكي براساس زمان تغيير كند اما نحوه ضبط آن‌ها در حافظه رايانه يا لوح فشرده طبق يكي از روش‌هاي برنامه نويسي رايج انجام مي‌شود و از اين نظر تابعي از زمان نيست. مفهوم «كتاب» پيش از عصر چاپ و پس از آن تغيير كرده است. پيش از عصر چاپ هر نوع ثبت شدني بر هر ماده‌اي به شرط آن كه نوشتار تلقي شده باشد، به اين مفهوم منطبق مي‌شده. بعد از اختراع ماشين چاپ و تاكنون «كتاب» حوزه خاص‌تري براي خود به وجود آورده. از اين پس در فضاي شبكه باز هم اين مفهوم تغيير خواهد كرد. باز هم با پرسش «كتاب چيست؟» مواجه خواهيم بود. اما سوال اين است، اگر مفهوم كتاب حوزه خاص خود را ناديده بگيرد و هر نوشتاري را شامل شود، نامفهوم نمي‌شود؟ وقتي همه چيز بتواند كتاب باشد، كتاب نمي‌تواند چيزي باشد. چيزي كه مي‌ماند متن‌هاي نوشتاري هستند، كتاب در حكم مرزهايي براي جدا كردن متن‌هاي نوشتاري از يكديگر، ناپديد مي‌شود. وقتي يك كتاب الكترونيكي را در فضاي شبكه قرار دهيد نويسنده‌ايد. وقتي هم كه وبلاگ مي‌نويسيد، نويسنده كتابي بي‌پايان هستيد كه پايان آن را هميشه آخرين نوشته شما تعيين مي‌كند.